A1News.am-Operative.am-ը գրում է. Ապրիլի 9-ին Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Բորիս Ջոնսոնը ժամանել է Կիև, որտեղ հանդիպել է Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկու հետ։ Դրա մեջ ի՞նչ վատ բան կա, որ ժողովրդավարական երկրի ղեկավարը եկել էր աջակցելու իր «կրտսեր» գործընկերոջն, ով կռվում է աշխարհի ամենամեծ պետության բանակի դեմ։ Ինչո՞ւ է Բորիս Ջոնսոնի լուսանկարը Կիևում այդքան զայրացնում հայերին:
Հայ ընթերցողին քաջ հայտնի է 1919 թվականին ամերիկացի լրագրող Լինքոլն Ստեֆենսի՝ բրիտանական հետախուզության աշխատակից Լոուրենս Արաբացու տված հարցազրույցի խոսքերը. «Բրիտանական իմպերիալիզմն ավելի շատ հետաքրքրված է բնական ռեսուրսներով, քան մարդկային ռեսուրսներով։ Հայերի բառացի կոտորածը սկանդալ կառաջացներ, եթե դա անեին բրիտանացիները։ Հայաստանը պետք է մասնատվի: Իսկ բրիտանացիներն ու ամերիկացիներն այնքան իդեալիստ ու մարդասեր են, որ կարող են անել այն, ինչ ուզում են՝ չկորցնելով ոչ իդեալիզմը, ոչ էլ բարի անունը:
20-րդ դարի սկիզբ
XX-րդ դարի սկզբին այս մեջբերումը հասկանալի էր. ռուսական կայսրությունը փլուզվեց, Բաքվում գտնվող Բրիտանիայի հետ համատեղ ստեղծված նավթի հանքավայրերը մնացին քաղաքական ուշադրությունից դուրս։ Այդ ժամանակ անգլիական բանակի զորքերը վայրէջք կատարեցին Անդրկովկասում. այնտեղ բրիտանական զինված ուժերի թիվը 1918 թվականին կազմում էր 23000 զինվոր և սպա։ Պարզվեց, որ Անդրկովկասը հայտնվել է ռազմական նախարարության պատասխանատվության ոլորտում։ Պատմական փաստ. բրիտանական բանակի գեներալ-լեյտենանտ պարոն Ուիլյամ Մոնտգոմերի Թոմսոնը 1918 թվականին դարձավ Ադրբեջանի մարզպետ։ Հենց նրա աջակցությամբ նույն թվականի մայիսին նորաստեղծ պետությունը հաշտություն կնքեց Օսմանյան կայսրության հետ, իսկ արդեն սեպտեմբերի 14-ին Բաքվում սկսվեցին հայերի ջարդերը։ Այնուհետև էթնիկ զտումները շարունակվեցին Կայբալիքենդում և Լեռնային Ղարաբաղում։ Ըստ ռուս և բրիտանացի հետազոտողների՝ այն ժամանակ սպանվել է այս տարածքում բնակվող 30-35 հազար հայ։
Գեներալ Թոմսոնը միջնորդեց ներգրավել բրիտանացի փոխգնդապետ Ֆարիլ Լոութոնին Անդրկովկասյան առաքելությանը։ Հենց Լոութոնն է ստիպել հայերին զորքերը դուրս բերել Նախիջևանի շրջանից և աջակցել Զանգեզուրում հայկական բանակի դեմ հարձակումներին։
1919-ի մարտին Հայաստանի նախարար Ա.Խատիսովի հետ հանդիպմանը գեներալ Թոմսոնն ասել է. «Ղարաբաղի հարցը կախված է փախստականների սննդի ապահովումից»։ Մեկ շաբաթից էլ չանցած նա զեկույց է ուղարկում Բրիտանիա. «Ռազմական առաքելության նպատակն է ապահովել Բաքվի նավթի հանքերից Բրիտանիա նավթի անխափան մատակարարումը»։
Փարիզի Խաղաղության կոնֆերանսում 1919 թ. ռազմական դեպարտամենտի հետախուզության վարչության տնօրեն, գեներալ-մայոր Ուիլյամ Թուեյթսը ուղարկել է Թոմսոնի հեռագրի պատճենը. «Մենք չենք կարող թույլ տալ, որ հայկական անկլավը մնա Ղարաբաղում»:
Տարածաշրջանում հայերի ջարդերին աջակցում էին նաև բրիտանացիները, քանի որ հայերին համարում էին ռուսների միակ իրական դաշնակիցները տարածաշրջանում։ Եվ փաստորեն, 1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի տխրահռչակ պայմանագրերը պատրաստվել են Լոնդոնի «խիստ առաջնորդությամբ»։
Խորհրդային իշխանության գալը, թեկուզ մեծ արյունով ու կորուստներով, բայց կասեցրեց հայկական հողի վրա կատարվող բախանալիան։
Պատերազմը Արցախում
Կարծում եմ, որ աշխարհում չկա մի հայ, ում կյանքը չբաժանվի 2020թ.-ի Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմից «առաջ» և «հետո»:
Դրան նախորդել են միանշանակ ազդանշաններ. Մինչև 2020 թվականը Ադրբեջանում ավելի քան 500 բրիտանական ընկերություն էր գործում։ Հատկապես հաջողվեց BP կորպորացիայի զարգացումը, որը մասնակցեց Ադրբեջանում նավթագազային յոթ նախագծերի, այդ թվում՝ Ազերի-Չիրագ-Գյունեշլի հանքավայրի բլոկի, Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի և Հարավային գազային միջանցքի մշակմանը:
2015 թվականի փետրվարին Ադրբեջանը ներառվել է UKTI «High Value Opportunity» ծրագրում, որն աջակցում է բրիտանական ընկերություններին նավթագազային ոլորտում պայմանագրերի կնքման և խոշոր նախագծերի իրականացման գործընթացում։ Անգլիացիներն Ադրբեջանին աջակցել են նաև Թուրքիայի միջոցով։ «Campaign Against Arms Trade» (CAAT) միջազգային կազմակերպության տվյալներով՝ 2016 թվականի հուլիսին Բրիտանիան հաստատել է 806 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ եզակի արտահանման լիցենզիաներ՝ Թուրքիային վաճառելու համար։ Բացի այդ, կան 114 բաց լիցենզիաներ, որոնք գործնականում անսահմանափակ հնարավորություններ են տալիս Թուրքիա զենքի արտահանման համար։
Կարևոր է նշել թուրք-բրիտանական համատեղ նախագծերը, որոնք ընդհանրապես չեն ընկել պատժամիջոցների տակ։ Դրանց թվում է, օրինակ, նախկին վարչապետ Թերեզա Մեյի կողմից հաստատված 100 միլիոն դոլարի գործարքը՝ աջակցելու Թուրքիայի սեփական TF-X կործանիչի ստեղծմանը BAE Systems-ի՝ բրիտանական ռազմական տեխնոլոգիաների ամենամեծ կորպորացիայի մասնակցությամբ: Թուրքիայի հետ Միացյալ Թագավորության ռազմական համագործակցության հատուկ կատեգորիան անօդաչու թռչող սարքերն են՝ ռազմական նպատակների համար նախատեսված անօդաչու թռչող սարքերը: Բրիտանական EDO MBM ընկերությունը մեծ դերակատարություն է ունեցել Թուրքիային ռազմական անօդաչու թռչող սարքերի մշակման և օգտագործման ոլորտում աշխարհի առաջատար ուժի վերածելու գործում: Հենց բրիտանական Hornet տեխնոլոգիայի օգնությամբ թուրքական Bayraktar TB2 անօդաչու թռչող սարքերը կարողացան հրթիռային հարվածներ հասցնել։ 2020 թվականի մարտին Մեծ Բրիտանիայի դեսպան Ջեյմս Շարփը հանդիպել է Լեռնային Ղարաբաղի ադրբեջանական համայնքի հասարակական կազմակերպության ղեկավար Թուրալ Գանջալիևի հետ։ «Այսօր ճանաչողական հանդիպում է տեղի ունեցել Լեռնային Ղարաբաղի ադրբեջանական համայնքի ղեկավար, պատգամավոր Թուրալ Գանջալիևի հետ։ Մենք քննարկել ենք Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը խաղաղ ճանապարհով լուծելու ուղիները և ներդրումը, որ համայնքը կարող է կատարել այս գործում», - մարտի 10-ին Թվիթերում գրել է դեսպանը:
Սկսվեց պատերազմը: Արցախի տարածքի ռմբակոծության ժամանակ կիրառվել են արգելված ֆոսֆորային ռումբեր՝ այրելով ողջ էկոհամակարգը, թունավորելով հողն ու ջուրը։ Միայն վերջին օրերին ադրբեջանցիները նպատակաուղղված այրել են Ղարաբաղում ավելի քան 1800 հեկտար անտառածածկ տարածք։ Քաղաքներում սովորականներից բացի, արգելված կասետային ռումբեր էին նետվում: Հայերը մահանում էին իրենց հողի վրա, որտեղ ապրում էին դարեր շարունակ։
Ամբողջ աշխարհը լռում էր կատարվածի մասին, միայն ուղարկում էր «խաղաղության ու պատերազմի ավարտի մաղթանքներ»։ Միայն Ռուսաստանը բերեց խաղաղապահներ, որոնք մինչ օրս ապահովում են Լեռնային Ղարաբաղի հայերի անվտանգությունը։
Այսքանից հետո պարզ են դառնում ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի փակ նիստում Մեծ Բրիտանիայի տարօրինակ պահվածքի դրդապատճառները։ Հենց նա վետո դրեց Արցախում պատերազմի ավարտի խաղաղ բանաձևի ընդունման օգտին քվեարկելիս:
Կարելի է հետևել վարքագծի ոճին. պատերազմների սանձազերծում օտար մարդկանց միջոցով՝ աշխարհաքաղաքական մրցակիցների ներգրավմամբ, իսկ ամենալավը՝ իրենց սահմաններում:
Բրիտանական հետքը Ուկրաինայում
44-օրյա պատերազմի ողբերգական իրադարձություններով լի հայերի համար ակնհայտ է, թե ինչ է կատարվում Ուկրաինայում։
Մահանում են խաղաղ բնակիչները, օգտագործվում են նույն ֆոսֆորային և կասետային ռումբերը։ Ուկրաինան բացահայտորեն աջակցում է Ադրբեջանին Լեռնային Ղարաբաղի գյուղերի սահմաններին բախումների ժամանակ։
Ինչպես նշել է ՌԴ պաշտպանության նախարարը. «Մեծ Բրիտանիան, ԱՄՆ-ը և վերահսկվող արևմտյան երկրներն անում են ամեն ինչ՝ հատուկ ռազմական գործողությունը հնարավորինս հետաձգելու համար։ Օտարերկրյա զենքի մատակարարումների աճող ծավալները ակնհայտորեն ցույց են տալիս նրանց մտադրությունները սադրել Կիևի ռեժիմին պայքարել «մինչև վերջին ուկրաինացին»:
Մինսկյան համաձայնագրերը, որոնց համաձայն Դոնբասի և Լուգանսկի տարածքները պետք է ունենային ինքնավարություն Ուկրաինայի կազմում, մտան փակուղի. ուկրաինացի առաջնորդները որոշեցին, որ կարելի է դրանք չիրականացվել։ Բրիտանացի և ամերիկացի խորհրդականները առաջարկեցին փոխանակել փուլերը, պայմանները, սաբոտաժի ենթարկեցին որոշումները։
Ահա թե ինչու է այդքան տհաճ դառնում Կիևում Բորիս Ջոնսոնի լուսանկարներից։ Ի վերջո, այս երկրի քաղաքականության արդյունքը մեկն է՝ Ուկրաինան կրակի մեջ է։ Խնդրում եմ, ռազմական պարագաներ մատակարարել:
Եվրամիությունում, ՆԱՏՕ-ում օգնել և փակել երկինքը. ոչ, սպանել բնակչությանը: Ջոնսոնի և Զելենսկու հանդիպումից հետո Գերագույն Ռադայի զրկված պատգամավոր Իլյա Կիվան ասել է, որ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետը եկել է Կիև՝ Ուկրաինայի նախագահի առջեւ խնդիր դնելու։ «Ըստ հակահետախուզության աշխատակիցների իմ տեղեկությունների, ես խնդիր եմ դրել մոտ ապագայում պատրաստել նոր արյունալի սադրանքներ, նոր ահաբեկչություններ Օդեսայում, Խարկովում, որոնց մասնակիցներն ու ականատեսները շուտով կլինենք»,- գրել է Կիվան Տելեգրամի ալիքում։
Ես կավարտեմ Լոուրենս Արաբիայի հետ նույն հարցազրույցից մի մեջբերումով. «Դուք՝ ամերիկացիներդ, կարող եք անել այն, ինչ ցանկանում եք, և ձեզ ոչ ինքներդ կդատեք, ոչ էլ ձեզ կդատի աշխարհը: Դրա մեջ շատ նշանակալից բան կա, աշխարհի համար շատ օգտակար բան։ Դա թույլ է տալիս ձեզ անել այն, ինչ պետք է՝ ոչ մի չափով չվնասելով ձեր մասին ունեցած ձեր կարծիքը»:
